พระราชพิธีสมมงคล

โดย ช่อทิพย์ จำนงวงษ์

        ก่อนที่จะกล่าวถึงที่มาของพระราชพิธีสมมงคล ควรย้อนกล่าวถึงเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่เป็นมาที่มาก่อนดังนี้  จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ สมเด็จพระมหากษัตริยาธิราชเจ้า แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ในอดีตและปัจจุบัน พระชนมพรรษาเกิน ๖๐ พรรษา มี ๔ พระองค์ คือ

๑.พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ ๑ พระชนมพรรษา ๗๓พรรษา

๒.พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ พระชนมพรรษา ๖๔  พรรษา

๓.พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ พระชนมพรรษา ๖๕ พรรษา

๔.พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลปัจจุบันพระชนมพรรษา ๘๐ พรรษา

และจะเสด็จดำรงรัฐสีมาอาณาจักรยืนนานสืบไปโดยจำเนียรกาล

        ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นับเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ที่เสด็จผ่านพิภพยาวนานยิ่งกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในกรุงศรีอยุธยา ตามที่ปรากฏในพงศาวดารว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ แห่งกรุงศรีอยุธยา อยู่ในราชสมบัติยาวนานถึง ๔๐ ปี แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่ในราชสมบัติยาวนานถึง ๔๒ ปี ซึ่งนับเป็นพระบรมมหากษัตริย์พระองค์แรกแห่งราชวงศ์จักรีที่อยู่ในราชสมบัตินานกว่าพระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ในโลก นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกที่โปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีเสมอขึ้นในรัชกาลของพระองค์ แต่เป็นการเสมอในราชสมบัติ กล่าวคือในปี ร.ศ. ๑๐๒ จุลศักราช ๑๒๔๕ หรือ พ.ศ. ๒๔๒๖ เป็นปีที่ครองราชย์ครบ ๑๖ ปี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทำพิธีเสมอพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งครองราชย์เพียง ๑๖ ปี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ทำพิธีเสมอพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยซึ่งครองราชย์เพียง ๑๖ ปี และสวรรคตเมื่อพระชนมพรรษาได้ ๕๗ ปี หลักฐานที่ปรากฏคือเหรียญที่ระลึกรัชกาลที่ ๕ เสมอรัชกาลที่ ๒ เหรียญดังกล่าวเป็นรูปโล่แผด โล่หนึ่งเป็นรูปครุฑ (พระราชลัญจกรในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) อีกโล่หนึ่งเป็นรูปพระเกี้ยว (พระราชลัญจกรในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)  ด้านในมีตัวอักษรว่า “ที่ระลึกรัชกาลที่ ๕ เท่ารัชกาลที่ ๒ จุลศักราช ๑๒๔๕”

        ในปี ร.ศ. ๑๑๔ จุลศักราช ๑๒๕๗ พ.ศ. ๒๔๓๘ ทรงครองราชย์เสมอรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ๒๘ ปี โปรดเกล้าฯ ให้จัดพระราชพิธีเสมอรัชกาลที่ ๑ ในครั้งนี้ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างเหรียญจักรพรรดิมาลา พระราชทานข้าราชการสัญญาบัตรที่รับราชการมาครบ ๒๕ ปี โดยกำหนดหลักเกณฑ์ ดังนี้

๑.   ผู้มีตำแหน่งเสมอสัญญาบัตรในแผ่นดินที่ ๓

๒.   ผู้ได้สัญญาบัตรในแผ่นดินที่ ๔ และแผ่นดินที่ ๕ เฉพาะปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๓๕ ทั้งนี้ ให้รวมข้าหลวงเดิมที่เคยใช้มาก่อน

อย่างไรก็ดี ในปีเดียวกันนี้ได้จัดทำพระราชพิธีเสมอพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วย โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างเหรียญเสมอรัชกาลที่ ๓ พระราชทานฝ่ายหน้าและฝ่ายใน มีทั้งเหรียญทองคำและเหรียญเงิน เหรียญดังกล่าวด้านหนึ่งมีรูปปราสาท (เป็นพระราชลัญจกรในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) และจุลมงกุฎเคียงกัน อีกด้านหนึ่งมีอักษรจารึกว่า “ที่ระลึกรัชกาลที่ ๕ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๓ รัตนโกสินทร์ศก ๑๑๔”

ต่อมาในปี ร.ศ. ๑๒๒ พ.ศ. ๒๔๔๖ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงครองราชย์เสมอสองเท่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๓๖ ปี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างเหรียญทวีธาภิเศก หรือเหรียญที่ระลึกรัชกาลที่ ๕ ดำรงสิริราชสมบัติครบถ้วนเท่าจำนวนวันในรัชกาลแห่งสมเด็จพระบรมชนกมหาราชาธิราช พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เหรียญนี้นับเป็นเหรียญที่พิเศษกว่าเหรียญที่สร้างมาก่อนทุกเหรียญ และที่สำคัญคือโรงเรียนทวีธาภิเศก ได้ถือกำเนิดมาในระยะนี้ด้วย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต เมื่อมีพระชนมพรรษาได้ ๕๗ พรรษา เสมอด้วยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงไม่มีการจัดทำพิธีเสมอพระชนมพรรษา

สำหรับรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอดุลยเดชมหาราช ถือกันว่าเมื่อวันที่ ๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๔ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัตินับเป็นสองเท่าแห่งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๙๓ ถึง พ.ศ. ๒๔๑๑ รวม ๑๘ ปี ได้มีการจัดสร้างเหรียญกษาปณ์ที่ระลึกในมหามงคลสมัยที่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติยั่งยืนเป็นเวลา ๓๖ ปี เป็นสองเท่าแห่งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งนับเป็นสองเท่าในราชสมบัติ

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๘ เมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๒๘ นับเป็นวันสำคัญวันหนึ่งในประวัติศาสตร์ กล่าวคือ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ เจริญพระชนมพรรษา ๕๗ พรรษา ๓๓ วัน เสมอสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเป็นการภายใน ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณในพระบรมมหาราชวัง มีพระสงฆ์ ๕๗ รูป เท่าจำนวนพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจริญพระพุทธมนต์แล้ว ทรงถวายภัตตาหารเพล มีพระธรรมเทศนาหนึ่งกัณฑ์ ทั้งนี้ มีพระราชประสงค์เพียงจะบำเพ็ญพระราชกุศลถวายสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช ขอมีพระชนมพรรษาอยู่สืบไป เพื่อจะได้ประกอบพระราชกรณียกิจ บำบัดทุกข์ บำรุงสุข ให้ราษฎรต่อไป ไม่ทรงมุ่งหมายที่จะบำเพ็ญพระราชกุศลเพื่อพระราชสิริสวัสดิ์ของพระองค์เอง

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๔ เมื่อวันที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๓๔ มีพระราชพิธีสมมงคล เนื่องในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๒๓,๓๖๐ วัน หรือ ๖๔ พรรษา เท่าสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และได้มีการจัดสร้างเหรียญกษาณ์ที่ระลึกด้วย และในปี พ.ศ. ๒๕๔๓ เป็นมหามงคงสมัยที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ มีพระชนมายุ ๒๖,๔๖๙ วัน เสมอด้วยสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชองค์ปฐมบรมราชจักรีวงศ์ ได้มีพระราชพิธีเสมอด้วยเช่นกัน อย่างไรก็ตาม พระราชพิธีสมมงคลเริ่มมีเป็นครั้งแรกในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๓ ในมหามงคลสมัยที่ทรงเจริญพระชนมพรรษาเสมอด้วยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระบรมราชชนก ๕๖ พรรษา

ที่มา : สารสำนักทรัพย์สินม่าของแผ่นดิน ฉบับที่ ๑๒ ประจำเดือนเมษายน – กันยายน ๒๕๕๐