คุณค่าของการสะสมเหรียญ
คุณค่าของการสะสมเหรียญ
มนุษย์สามารถศึกษาและรับรู้เรื่องราวในอดีตได้จากร่องรอยทางประวัติศาสตร์
จากหลักฐานต่างๆ
ทั้งที่มีการบันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรจากสิ่งของเครื่องมือเครื่องใช้หรือของที่จัดทำไว้เป็นที่ระลึกในโอกาสสำคัญๆ
เหรียญที่ระลึก
นับว่าเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญมีคุณค่าไม่น้อยไปกว่าเอกสารทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีอื่นๆ
ซึ่งสามารถสืบค้นและวิเคราะห์เรื่องราว วิถีชีวิต ความเป็นอยู่
และสภาพเศรษฐกิจในแต่ละยุคได้จากเหรียญที่ระลึกที่ปรากฏว่ามีการจัดทำในภูมิภาคต่างๆ
ทั่วโลก การค้นพบเหรียญที่ระลึกแต่ละครั้งย่อมนมาซึ่งร่องรอยทางประวัติศาสตร์เพิ่มมากขึ้น
เหรียญที่ระลึกจึงเป็นสิ่งที่ควรอนุรักษ์ไว้เป็นมรดกที่สำคัญของชาติ
และควรค่าแก่การศึกษา
สำหรับในประเทศไทยซึ่งมีบริเวณที่ตั้งอยู่ในดินแดนที่เรียกกันว่า
“สุวรรณภูมิ” เมื่อครั้งสมัยโบราณ
ปรากฏว่ามีการขุดพบเหรียญโบราณที่จารึกอักษรอ่านได้ความว่า “ศรีทวารวติศวรปุณยะ”
มีความหมายว่า “พระเจ้าศรีทวารวดีผู้มีบุญอันประเสริฐ” หรือ
“การบุณย์ของพระเจ้าศรีทวารวดี”
อันเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งที่สามารถสืบค้นได้ถึงร่องรอยแห่งความเป็นมาของอาณาจักรทวารวดีที่เคยรุ่งเรืองในอดีต
ทำให้เกิดข้อสันนิษฐานกันว่า เป็นเหรียญที่ระลึกรุ่นแรกของไทยหรือไม่
บ้างก็สันนิษฐานว่าชาวทวารวดีใช้เหรียญดังกล่าวเป็นเงินตราในการค้าขาย
นอกจากการขุดพบ “เหรียญทวารวดี” แล้ว
ยังปรากฏว่ามีการขุดพบเหรียญโบราณที่จัดทำขึ้นในสมัยต่างๆ อีกมากมาย
ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของเหรียญที่มีบทบาทควบคู่กับสังคม
วัฒนธรรมและประเพณีของแต่ละยุคสมัยมาโดยตลอด
พัฒนาการของการจัดทำเหรียญสามารถกล่าวได้ว่ามีการพัฒนาทั้งเนื้อวัตถุและรูปแบบเพิ่มมากขึ้นตามความเหมาะสมและความนิยมของสังคมนั้นๆ
โดยในส่วนของประเทศไทยในสมัยรัชการที่ 5
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำความเปลี่ยนแปลงมาสู่ประเทศหลายด้าน
รวมทั้งแนวคิดในการจำลองรูปภาพ
ซึ่งแต่ดั้งเดิมคนไทยเชื่อกันว่าการจำลองรูปภาพบุคคลลงบนสิ่งใดจะไม่เป็นมงคลแก่ชีวิต
แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนอกจากมีพระประสงค์ที่จะปฏิรูปทั้งแนวความคิดและการดำเนินชีวิตแล้ว
ยังทรงเป็นแบบอย่างในการปฏิรูปด้วยพระองค์เอง ดังนั้น
ในวโรกาสแห่งการเฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ. 2413
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้อัญเชิญพระบรมรูปของพระองค์ลงบนเหรียญเป็นครั้งแรกด้วย
พระบรมรูปดังกล่าวเป็นพระบรมรูปที่มีเส้นพระเจ้า (ผม) “ทรงมหาดไทย”
หรือตามภาษาทั่วไปเรียกว่า “หลักแจว” ต่อมาเหรียญดังกล่าว
จึงถูกเรียกขานกันในหมู่นักสะสมว่า “เหรียญหลักแจว”
นอกจากมีการนพระบรมรูปแบบแบบบนเหรียญแล้ว
เหรียญที่ระลึกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังได้รับการออกแบบให้มีรูปทรงแปลกแตกต่างกันไปทั้งเหรียญรูปกลม
เหรียญรูปเหลี่ยม เหรียญรูปดาว ฯลฯ
รวมทั้งข้อความที่ปรากฏบนเหรียญมีการออกแบบตัวหนังสือไทยตามแบบอักษรจีนก็มี
ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นยุคสมัยที่ประเทศเจริญรุ่งเรือง
สภาพเศรษฐกิจดี ประชาชนมีความเป็นอยู่ที่ดี
เปิดโอกาสและส่งเสริมการคิดสร้างสรรค์งานในรูปแบบต่างๆ
ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้จัดทำเหรียญที่ระลึกในโอกาสสำคัญต่างๆ เช่นกัน สำหรับในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล
ประเทศประสบปัญหาทางการเมืองและเศรษฐกิจภายในประเทศ รวมทั้งผลกระทบจากสงครามโลก
ทำให้การผลิตเหรียญที่ระลึกเริ่มลดน้อยลง
ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช
“เหรียญที่ระลึก” ได้รับความนิยมเพิ่มมากขึ้น
เหรียญที่ระลึกส่วนใหญ่มีความเกี่ยวเนื่องกับสถาบันพระมหากษัตริย์
ทั้งที่เกี่ยวกับองค์พระมหากษัตริย์โดยตรง และที่เกี่ยวกับพระบรมวงศานุวงศ์
รวมทั้งเหรียญที่ระลึกอื่นๆ ที่เกี่ยวกับเหตุการณ์ หรือหน่วยงานที่สำคัญ
จุดมุ่งหมายในการผลิตยังคงเพื่อเป็นที่ระลึก เพื่อบันทึกความทรงจำ
รวมทั้งเพื่อรำลึกถึงเหตุการณ์ที่สำคัญ
การจัดทำเหรียญที่ระลึกส่วนใหญ่
โดยเฉพาะที่เกี่ยวกับองค์พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ พระราชพิธีสำคัญๆ
และหน่วยงานต่างๆ กรมธนารักษ์จะได้รับมอบหมายให้เป็นผู้ดำเนินการ ซึ่งกรมธนารักษ์ได้พัฒนารูปแบบและวิธีการผลิตมาโดยลำดับ
ปัจจุบันการจัดทำเหรียญที่ระลึกแต่ละครั้งได้จัดทำเป็นโครงการและต้องผ่านการพิจารณาจากคณะกรรมการที่ปรึกษาเหรียญกษาปณ์ที่ระลึกหรือเหรียญที่ระลึก
ซึ่งประกอบด้วย ข้าราชการกรมธนารักษ์ และผู้ทางคุณวุฒิจากหน่วยงานภายนอก อาทิ สำนักพระราชวัง
สำนักราชเลขาธิการ กรมศิลปากร
สมาคมเหรียญกษาปณ์แห่งประเทศไทยและผู้เชี่ยวชาญด้านต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง
เพื่อพิจารณาความเหมาะสมของโอกาสในการจัดทำ
พิจารณาความถูกต้องของรูปแบบและข้อความที่ปรากฏบนเหรียญ
รวมทั้งในเรื่องของโลหะที่ใช้ในการผลิตแต่ละโอกาส
ในรัชการปัจจุบันมีการพระราชพิธีที่สำคัญๆ เช่น
วโรกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2530
ซึ่งในอดีตเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเจริญพระชนมพรรษาครบ 60 พรรษา เมื่อ พ.ศ. 2407 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ผลิตเหรียญตราพระมหามงกุฎ ขนาดพิเศษ ทำด้วยทองคำ น้ำหนัก 60 กรัมเท่าพระชนมพรรษา
โดยผลิตเพียงจำนวนจำกัดเพื่อพระราชทานพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใกล้ชิดเท่านั้น ดังนั้น
ในมหามงคลวโรกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ เมื่อ พ.ศ. 2530 กรมธนารักษ์ได้ร่วมเฉลิมพระเกียรติด้วยการจัดทำเหรียญที่ระลึกขึ้นเป็นพิเศษหลายแบบ
คือ นอกจากทำเหรียญที่ระลึกชนิดทองคำ เงิน และทองแดง
เช่นเดียวกับการผลิตเหรียญที่ระลึกในโอกาสอื่นๆ แล้ว
ยังมีเหรียญที่ระลึกเป็นรูปใบเสมาด้วย
และที่พิเศษกว่าการผลิตเหรียญที่ระลึกที่ผ่านมา กรมธนารักษ์ได้จัดทำเหรียญทองคำขัดเงา
น้ำหนัก 240 กรัม เป็นเหรียญขนาดใหญ่ เส้นผ่าศูนย์กลาง 60 มิลลิเมตร เท่าพระชนมพรรษา
เหรียญนี้แม้จะมีราคาจำหน่ายสูงถึง 200,000 บาท
แต่ได้รับความสนใจจากประชาชนสั่งจองถึง 236 เหรียญ
กรมธนารักษ์ได้จัดทำใบประกาศเกียรติคุณจารึกนามผู้ซื้อและขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตนำผู้สั่งซื้อเหรียญเข้าเฝ้าฯ
เพื่อทูลเกล้าฯ ถวายเงินรายได้โดยพร้อมกัน
การจัดทำเหรียญที่ระลึกในโอกาสพิเศษต่อๆ
มาคือ ในพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก พ.ศ. 2531
พระราชพิธีเฉลิมพระชนมายุ 60 พรรษา สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
พ.ศ. 2535 พระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539 และพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ พ.ศ. 2542
กรมธนารักษ์ได้ถือเป็นธรรมเนียมปฏิบัติในการผลิตเหรียญที่ระลึกทำด้วยทองคำขัดเงา
น้ำหนัก 240 กรัม มูลค่าจำหน่าย 200,000 บาท
ในวโรกาสพระราชพิธีกาญจนาภิเษก
อันเป็นวโรกาสสำคัญที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชทรงครองสิริราชสมบัติครบ
50 ปี
และนับว่ายืนยาวกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์ใดในแผ่นดินสยาม
นอกจากจัดทำเหรียญที่ระลึกมูลค่า 200,000 บาทแล้ว กรมธนารักษ์ได้จัดทำเหรียญขัดเงาชนิดพิเศษ
เป็นโลหะ 2 สี ทำด้วยทองคำและทองคำขาวขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง
50 มิลลิเมตร เท่าจำนวนปีที่ทรงครองราชย์
เป็นเหรียญที่ระลึกที่มีมูลค่า 500,000 บาท
และนับว่ามีมูลค่าสูงสุดในประวัติศาสตร์การทำเหรียญที่ระลึกที่ผ่านมา
เหรียญที่ระลึกที่จัดได้ว่าเป็นเหรียญที่มีความสำคัญยิ่ง
ได้แก่ เหรียญพระมหาชนก
ซึ่งเป็นเหรียญที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2539
โดยพระราชทานทรัพย์ส่วนพระองค์คู่กับหนังสือฉบับพระราชนิพนธ์ เรื่อง “พระมหาชนก”
นอกจากนี้
ยังมีเหรียญที่ระลึกที่น่าสนใจและผลิตขึ้นในโอกาสอื่นๆ อีกมากมาย
ซึ่งมีทั้งที่ทำด้วยทองคำ เงิน และทองแดง
และเนื่องจากปัจจุบันคนไทยสนใจเก็บสะสมเหรียญที่ระลึกเพิ่มขึ้นมาก
ในบางโอกาสกรมธนารักษ์ได้เปิดโอกาสให้ผู้สนใจสั่งจองไว้ล่วงหน้า
เพื่อให้สามารถผลิตเหรียญที่ระลึกได้ตามความต้องการของผู้สนใจได้อย่างทั่วถึง
ในปัจจุบันมีผู้ให้ความสนใจจัดทำเหรียญที่ระลึกกันมากยิ่งขึ้น
จึงมีเหรียญที่ระลึกชนิดต่างๆ ที่จัดทำโดยหน่วยงานอื่นๆ ด้วย ทั้งภาครัฐและเอกชน
แต่ไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานใดเป็นผู้จัดทำ
หากเป็นเหรียญที่ระลึกที่มีความเกี่ยวข้องกับพระมหากษัตริย์ และพระบรมวงศานุวงศ์
สำนักราชเลขาธิการจะนำเสนอกรมธนารักษ์เพื่อนำเข้าคณะกรรมการที่ปรึกษาฯ
ให้ความเห็นชอบก่อนจึงจะดำเนินการได้
ที่มา:
หนังสือเหรียญที่ระลึกกรุงรัตนโกสินทร์ พ.ศ. 2525-2542 กรมธนารักษ์ กระทรวงการคลัง